Herodot Herodotus

Herodot Halikarnassoslu “Tarihin Babası”nın hayatı, eseri ve Bodrum’la bağı

Herodot (Herodotos), yaklaşık MÖ 484’te antik Halikarnassos’ta, yani bugünkü Bodrum’da doğan ve “Tarihin Babası” olarak anılan Antik Yunan tarihçisidir.

Pers Savaşları’nı anlatan eseri Historiai, yani “Araştırmalar”, tarih yazımını efsane anlatıcılığından ayırıp sorgulamaya, gözleme ve kaynak karşılaştırmasına dayandıran ilk büyük eserdir.

Bu rehberde Bodrumlu tarihçinin sürgünle geçen hayatını, gezdiği diyarları, dokuz kitaplık eserini, yöntemini, eleştirilerini ve memleketiyle bağını ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Doğum
MÖ 484 civarı, Halikarnassos
Ölüm
MÖ 425 civarı
Eseri
Historiai (9 kitap)
Lakabı
Tarihin Babası

Herodot’un Hayatı Bir Bakışta

MÖ 484 civarı

Halikarnassos’ta, Karya ile İon kültürlerinin buluştuğu bir kentte doğar.

Gençlik

Tiran Lygdamis’e karşı muhalefet nedeniyle Sisam Adası’na sürgün edilir.

Seyahatler

Mısır, Fenike, Babil, Karadeniz ve Yunan dünyasını dolaşır.

Atina

Perikles döneminde eserinden bölümler okur, Sophokles ile dostluk kurar.

MÖ 444-443

Güney İtalya’da kurulan Thurii kolonisine yerleşir.

MÖ 425 civarı

Büyük olasılıkla Thurii’de hayatını kaybeder.

Doğumu, Ailesi ve Halikarnassos

Çok Kültürlü Bir Kent

Tarihçinin doğduğu Halikarnassos, Karya bölgesinde Pers İmparatorluğu’na bağlı, yarı özerk bir liman kentiydi. Kentte yerli Karya halkı, Dor kökenli Yunanlılar ve Pers yönetimi bir aradaydı.

Halikarnassos aslen bir Dor kolonisiydi, ama yazı dili İonca’ydı. Bu çok katmanlı ortam, gelecekteki tarihçinin farklı halkları yargılamadan anlamaya çalışan bakışının temelini oluşturdu.

Ailesi

Bizans dönemi Suda sözlüğüne göre babasının adı Lyxes, annesinin adı Dryo ya da Rhoio’ydu. Babasının adının Karya kökenli olması, ailenin hem Yunan hem yerli bağlara sahip olduğunu düşündürür.

Aile soylu ve varlıklıydı. Ünlü epik şair Panyassis, Herodot’un amcası ya da kuzeniydi. Bu akrabalık, onun genç yaşta edebiyatla ve destanlarla tanışmasını sağladı.

Biliyor muydunuz? Tarihçinin doğduğu yıllarda, MÖ 480’de Halikarnassos kraliçesi I. Artemisia, Kserkses’in donanmasında Salamis Savaşı’na katıldı. Bodrumlu tarihçi, eserinde kendi kentinin kraliçesini özel bir hayranlıkla anlatır.

Herodot’un Gençlik ve Sürgün Yılları

Halikarnassos’u o dönemde Artemisia’nın torunu tiran Lygdamis yönetiyordu. Panyassis ve çevresi, tirana karşı muhalefetin önde gelenleri arasındaydı.

Lygdamis, Panyassis’i öldürttü. Genç tarihçi ise Sisam (Samos) Adası’na sürgüne gitmek zorunda kaldı. Sisam, o dönemin en önemli kültür ve ticaret merkezlerinden biriydi.

Suda’ya göre bir süre sonra Halikarnassos’a dönerek tiranın devrilmesine katkıda bulundu. Ancak kentte yeniden huzur bulamayınca memleketinden bir daha dönmemek üzere ayrıldı.

Dış dünya

Sürgün, onun Ege dışındaki dünyayla temasını artırdı.

Yolculuklar

Deniz aşırı seyahatlerinin başlangıcı oldu.

Geniş bakış

Onu yerel değil, Akdeniz ölçekli bir gözlemciye dönüştürdü.

Herodot’un Seyahatleri ve Gözlem Yöntemi

Bodrumlu tarihçiyi özgün kılan en önemli unsur, yaptığı uzun yolculuklardır. Antik dünyanın pek çok bölgesini bizzat gezdi, gördüğünü yazdı, görmediğini sorarak öğrendi.

Mısır

Nil boyunca Elephantine’e kadar çıktı; piramitleri, mumyalamayı ve Nil taşkınlarını anlattı.

Fenike ve Tyros

Herakles tapınağını ziyaret ederek tanrıların kökeni üzerine araştırma yaptı.

Babil

Kentin surlarını, tapınaklarını ve Mezopotamya’nın sulama sistemini betimledi.

Karadeniz

Kuzey kıyılarına giderek İskitlerin geleneklerini ve kurganlarını anlattı.

Kirene

Kuzey Afrika’daki Yunan kolonisini ve Libya halklarını tanıttı.

Yunanistan

Delfi, Dodona ve savaş meydanlarını gezerek tanıklarla konuştu.

Mısır Gözlemleri

Eserin ikinci kitabının tamamı Mısır’a ayrılmıştır. Yazar burada Mısırlıların yazı, din, yemek ve cenaze geleneklerini Yunanlılarla karşılaştırır; “Mısır, Nil’in armağanıdır” ünlü sözü de buradan gelir.

Pers İmparatorluğu

Pers krallarının saray düzenini, satraplık sistemini, vergi listelerini ve Sardes’ten Susa’ya uzanan Kral Yolu’nu ayrıntılı biçimde aktardı. Bu bilgiler, Pers tarihinin en önemli kaynakları arasındadır.

Atina ve Thurii Yılları

Seyahatlerinin ardından Perikles’in liderliğindeki Atina’ya geldi. Kent, altın çağını yaşıyordu ve tiyatrolarda, meydanlarda yeni fikirler tartışılıyordu.

Plutarkhos’un aktardığına göre eserinden bölümleri halka okuyan Herodot, Atinalılar tarafından büyük bir parayla ödüllendirildi. Ünlü tragedya yazarı Sophokles ile dostluk kurdu; Sophokles’in onun için bir şiir yazdığı bilinir.

MÖ 444-443’te Atina’nın desteğiyle Güney İtalya’da kurulan Thurii kolonisine katıldı. Bu yüzden bazı antik kaynaklar, Aristoteles de dahil, ondan “Thuriili” olarak söz eder.

Eserde geçen en geç olaylar, MÖ 430’lara, Peloponnesos Savaşı’nın ilk yıllarına aittir. Tarihçinin MÖ 425 civarında, büyük olasılıkla Thurii’de öldüğü düşünülür; bazı kaynaklar Atina ya da Makedonya’daki Pella’yı da anar.

Historiai: Herodot’un Başyapıtı

Eser, şu ünlü cümleyle açılır: Yazar araştırmalarını, insanların yaptıkları zamanla unutulmasın, Yunanlıların ve barbarların büyük işleri şansız kalmasın ve özellikle birbirleriyle neden savaştıkları bilinsin diye sunar.

Bu açılış, tarih yazımının ilk “amaç bildirgesi” sayılır: geçmişi kaydetmek ve olayların nedenini anlamak.

Ana Konu: Pers Savaşları

Eserin ana ekseni, Pers İmparatorluğu’nun yükselişi ve Yunan kent devletleriyle çatışmasıdır. Marathon (MÖ 490), Thermopylai ve Salamis (MÖ 480), Plataia ve Mykale (MÖ 479) savaşları dramatik bir üslupla anlatılır.

Ancak eser yalnızca bir savaş kroniği değildir. Coğrafya, etnografya, ekonomi, din, mitoloji ve ahlak üzerine sayısız ara hikayeyle örülmüş bir dünya ansiklopedisidir.

Dokuz Kitap ve Konuları

Eser, sonradan İskenderiyeli bilginler tarafından dokuz kitaba bölünmüş ve her kitaba bir Musa’nın adı verilmiştir. Yazarın kendisi bu bölümlemeyi yapmamıştır.

I. Kleio

Lidya kralı Kroisos, Pers kralı Kyros ve Persler’in yükselişi.

II. Euterpe

Mısır’ın coğrafyası, tarihi ve gelenekleri.

III. Thaleia

Kambyses’in Mısır seferi ve I. Dareios’un tahta çıkışı.

IV. Melpomene

İskitler, Libya ve Dareios’un İskit seferi.

V. Terpsikhore

İon İsyanı’nın başlangıcı ve Karya’daki savaşlar.

VI. Erato

İsyanın bastırılması ve Marathon Savaşı.

VII. Polymnia

Kserkses’in büyük seferi ve Thermopylai’deki Leonidas.

VIII. Urania

Artemision ve Salamis deniz savaşları; Kraliçe Artemisia.

IX. Kalliope

Plataia ve Mykale zaferleri, Pers savaşlarının sonu.

Herodot’un Tarih Anlayışı ve Yöntemi

Yunanca “historia” kelimesi “araştırma, soruşturma” anlamına gelir. Bugün kullandığımız “tarih” kavramının pek çok dildeki karşılığı, bu kelimeden ve bu eserden türemiştir.

Görmek (opsis)

Mümkün olduğunca olayların yerini bizzat gezdi.

Dinlemek (akoe)

Rahiplerden, tanıklardan ve yerel halktan anlatılar topladı.

Karşılaştırmak

Aynı olayın farklı anlatılarını yan yana koydu.

Yargılamak (gnome)

Hangisinin daha akla yatkın olduğunu belirtti, şüphelerini açıkça yazdı.

Eserde sıkça “Bana anlatılanı aktarıyorum, ama inanmak zorunda değilim” anlamına gelen ifadeler geçer. Bu dürüstlük, onu efsane anlatıcılarından ayıran en önemli özelliktir.

Olayları tanrıların keyfine değil, insanların kararlarına, karakterlerine ve koşullara bağlamaya çalışması, neden-sonuç ilişkisine dayalı tarih yazımının başlangıcı sayılır.

Felsefi Boyut: Kader, Kibir ve Hoşgörü

Hubris ve Nemesis

Eserin en güçlü temalarından biri, aşırı kibrin (hubris) felaketi getirdiğidir. Kroisos, Kyros, Kambyses ve özellikle Kserkses’in hikayelerinde güç sarhoşluğu ilahi cezayla (nemesis) son bulur.

Atinalı bilge Solon’un Kroisos’a “Kimseye ölmeden mutlu deme” öğüdü, bu anlayışın en ünlü örneğidir.

Kültürel Hoşgörü

Yazar farklı halkları küçümsemez; anlamaya çalışır. Ünlü bir hikayesinde Pers kralı Dareios, ölülerini yakan Yunanlılarla ölülerini yiyen bir Hint halkını karşılaştırır; her iki taraf da diğerinin geleneğini dehşetle karşılar.

Tarihçi buradan, her halkın kendi geleneğini en iyisi saydığı sonucunu çıkarır ve şair Pindaros’un “Gelenek her şeyin kralıdır” sözünü anar. Bu yaklaşım, erken dönem kültürel göreceliğin en güzel örneklerindendir.

Herodot’a Eleştiriler ve Thukydides ile Karşılaştırma

Bodrumlu tarihçi antik çağda da eleştirildi. Genç çağdaşı Thukydides, adını anmadan, tarih yazımında “hoşa giden hikayeler” yerine kesin bilgiye dayanılması gerektiğini vurguladı.

Plutarkhos ise “Herodot’un Kötü Niyeti Üzerine” adlı bir deneme yazarak onu bazı Yunan kentlerine haksızlık etmekle suçladı. Bu eleştiriler nedeniyle ona zaman zaman “Yalanların Babası” da denildi.

Ne var ki modern arkeoloji pek çok anlatısını doğruladı. İskit kurganlarındaki gömü gelenekleri, Mısır’daki uygulamalar ve Babil’in yapıları, aktardığı bilgilerin şaşırtıcı ölçüde doğru olduğunu gösterdi.

Tarihin Babası: Ona bu unvanı veren, Romalı hatip ve yazar Cicero’dur. Cicero, onu “pater historiae”, yani tarihin babası olarak anar.

Herodot ve Bodrum Bağı

Tarihçi memleketinden genç yaşta ayrılmış olsa da Halikarnassos ve Karya, eserinin önemli bir parçasıdır. Karya halkının geleneklerini, Kraliçe Artemisia’nın Salamis’teki cesaretini ve bölgenin Perslere karşı mücadelesini ayrıntılarıyla anlatır.

Pedasa’daki Athena rahibesinin sakal çıkarması, Pedasalıların Perslere direnişi ve İon İsyanı sırasında Karya’daki savaşlar, onun sayesinde bugün bildiğimiz yerel hikayelerdir. Bu kenti merak edenler Pedasa Antik Kenti yazımıza göz atabilir.

1995’te Bodrum’daki Salmakis burnunda bulunan ve “Halikarnassos’un Gururu” olarak bilinen bir yazıt, kentin yetiştirdiği ünlüleri sayarken Bodrumlu tarihçiyi “nesir alanındaki Homeros” diye över.

Bodrum’u gezerken Mausoleion’u, antik tiyatroyu ve Myndos Kapısı’nı görmek, onun doğduğu kentin izlerini sürmenin en iyi yoludur. Mausolos’un anıt mezarı için Mausoleion yazımıza bakabilirsiniz.

Herodot’un Entelektüel Mirası

Tarih yazımı

Olayları sorgulayarak ve nedenlerini araştırarak anlatan ilk kapsamlı eser.

Antropoloji

Farklı halkların geleneklerini sistemli biçimde betimleyen ilk etnografik gözlemler.

Coğrafya

Bilinen dünyanın haritasını, nehirlerini ve iklimlerini anlatan değerli bilgiler.

Edebiyat

Ara hikayeleri ve canlı anlatımıyla Batı düzyazısının ilk başyapıtlarından biri.

Bugün dünyanın her yerinde tarih öğrencileri eğitimlerine onun eseriyle başlar. Eser Türkçeye de çevrilmiştir; Müntekim Ökmen’in çevirisi en bilinenlerdendir.

Rehberli tarih turları için Bodrum kültür turu sayfamıza, kentin genel tarihi için Bodrum tarihi rehberimize göz atabilirsiniz. Daha akademik bir okuma için Vikipedi maddesi iyi bir başlangıçtır.

Son söz: Halikarnassos’ta doğan, sürgün edilen, dünyayı dolaşan ve gördüklerini sorgulayarak yazan bu tarihçi, insanlığın hafızasını kayda geçirmeye çalışan ilk büyük yazardır. Bodrum sokaklarında yürürken, “tarih” kelimesinin bu kentten yükselen bir sesle doğduğunu hatırlamaya değer.

Herodot Hakkında Sık Sorulan Sorular

Herodot kimdir?

MÖ 484 civarında Halikarnassos’ta doğan ve Tarihin Babası olarak anılan Antik Yunan tarihçisidir. Pers Savaşları’nı anlatan Historiai adlı eserin yazarıdır.

Herodot nerede doğdu?

Antik Halikarnassos’ta, yani bugünkü Bodrum’da doğdu.

Neden Tarihin Babası denir?

Olayları sorgulayarak, kaynakları karşılaştırarak ve nedenlerini araştırarak yazan ilk büyük tarihçi olduğu için. Bu unvanı ilk kez Romalı Cicero kullandı.

Historiai ne anlatır?

Pers İmparatorluğu’nun yükselişini ve Yunanlılarla yaptığı savaşları anlatır. Yanında pek çok halkın coğrafyası ve gelenekleri de yer alır.

Eser kaç kitaptan oluşur?

Dokuz kitaptan oluşur. Her kitaba sonradan bir Musa’nın adı verilmiştir.

Neden sürgün edildi?

Halikarnassos tiranı Lygdamis’e karşı muhalefet eden ailesi nedeniyle Sisam Adası’na sürgün edildi. Akrabası şair Panyassis de tiran tarafından öldürüldü.

Hangi ülkeleri gezdi?

Mısır, Fenike, Babil, Karadeniz’in kuzey kıyıları, Kirene ve Yunanistan’ın pek çok bölgesini gezdi.

Herodot nerede öldü?

MÖ 425 civarında, büyük olasılıkla Güney İtalya’daki Thurii kolonisinde öldü.

Thukydides ile farkı nedir?

Thukydides daha çok kesin bilgiye ve siyasi analize odaklandı. Bodrumlu tarihçi ise hikayeler, gelenekler ve farklı anlatılarla daha geniş bir dünya tablosu çizdi.

Neden Yalanların Babası da denir?

Plutarkhos gibi bazı antik yazarlar onu abartı ve önyargıyla suçladı. Ancak modern arkeoloji pek çok anlatısını doğruladı.

Eserinde Bodrum geçer mi?

Evet, Halikarnassos, Kraliçe Artemisia, Pedasa ve Karya’daki savaşlar eserinde ayrıntılı biçimde anlatılır.

Türkçe çevirisi var mı?

Evet, Historiai Türkçeye çevrilmiştir; Müntekim Ökmen’in çevirisi en bilinenlerdendir.

Salmakis yazıtı nedir?

1995’te Bodrum’da bulunan ve kentin ünlülerini öven bir yazıttır. Bodrumlu tarihçiyi nesir alanındaki Homeros olarak anar.

Bodrum’da onun izini nerede sürebilirim?

Mausoleion, antik tiyatro, Myndos Kapısı ve Salmakis burnu, doğduğu kentin bugüne ulaşan izleridir.

×
Herodot büstü
Herodot büstü · 1 / 4
‹›
×
Halikarnassoslu tarihçi
Halikarnassoslu tarihçi · 2 / 4
‹›
×
Antik tasvir
Antik tasvir · 3 / 4
‹›
×
Heykel
Heykel · 4 / 4
‹›

Son Eklenenler