Halikarnassos

Halikarnassos Karya’nın başkentinden bugünkü Bodrum’a 3000 yıllık hikâye

Halikarnassos, bugünkü Bodrum’un antik adıdır. Karya bölgesinde, Ege kıyısındaki doğal bir limanın çevresine kurulan kent; antik dünyanın Yedi Harikası’ndan birine, Tarihin Babası Herodot’a ve kadın amiral Artemisia’ya ev sahipliği yaptı.

Dor kolonistlerinin küçük yerleşiminden Mausolos’un görkemli başkentine, St. Jean Şövalyeleri’nin kalesinden Halikarnas Balıkçısı’nın Bodrum’una uzanan bu yolculuk, Ege’nin en zengin tarih anlatılarından biridir.

Bu rehberde kentin kuruluşunu, altın çağını, İskender kuşatmasını, kalıntılarını ve bugün nerede görülebileceğini Bodrum tarihi bütünlüğü içinde anlatıyoruz.

Bugünkü adı
Bodrum, Muğla
Bölge
Antik Karya
Altın çağı
MÖ 4. yüzyıl, Mausolos
Ünlü eseri
Mausoleion

Halikarnassos: Kısa Zaman Çizelgesi

Binlerce yıllık hikâyeye geçmeden önce dönüm noktalarına bakalım.

Bakır ve Tunç Çağı

Gündoğan’daki Peynir Çiçeği Mağarası, yarımadanın bilinen en eski yerleşim izlerini taşır.

MÖ 1. binyıl başı

Troizen’den gelen Dor kolonistleri, yerli Karyalılarla birlikte kenti kurar.

MÖ 480

Kraliçe I. Artemisia, Salamis Savaşı’nda Pers donanmasında gemi komuta eder.

MÖ 370’ler

Mausolos başkenti Mylasa’dan buraya taşır; kentin altın çağı başlar.

MÖ 334

Büyük İskender kenti kuşatır ve alır; Ada Karya kraliçesi olur.

1406 sonrası

St. Jean Şövalyeleri kaleyi kurar; kent Petronium, sonra Bodrum adını alır.

Halikarnassos Nerededir?

Antik kent, Muğla’nın Bodrum ilçe merkezinin tam altında yatar. Bodrum Kalesi’nin bulunduğu yarımadanın iki yanındaki koylar, antik kentin çift limanını oluşturuyordu.

Kent, denizden yükselen amfitiyatro biçimli bir yamaca kurulmuştu. Doğu ucunda Salmakis Burnu, ortada kraliyet sarayının bulunduğu Zephyrion adası, kuzeyde ise Göktepe sırtına tırmanan surlar vardı.

Bu yapı, Romalı mimar Vitruvius’un da övdüğü gibi kente tiyatro benzeri muhteşem bir görünüm veriyordu. Bugün Bodrum’un beyaz evleri aynı yamaca dizilir.

Google Haritalar’da aç

Halikarnassos’un En Eski İzleri ve Kuruluşu

Bodrum Yarımadası’nda insan izleri çok eskiye uzanır. Gündoğan’daki Peynir Çiçeği Mağarası’nda Bakır ve Tunç Çağı’na ait buluntular ele geçmiştir.

Yarımadanın ilk halkları Lelegler ve Karyalılardı. Pedasa, Termera ve Myndos gibi tepe yerleşimleri bu dönemin mirasıdır.

Dor Kolonistleri ve Hexapolis

Herodot’a göre kent, Peloponnesos’taki Troizen’den gelen Dor kolonistlerince kuruldu. Yeni gelenler ilk olarak Zephyrion adacığına, yani bugün kalenin durduğu kayalığa yerleşti.

Kent, Knidos, Kos ve Rodos’taki kentlerle birlikte Dor Altılısı (Hexapolis) birliğinin üyesiydi. Ancak Herodot’un aktardığına göre bir yarışmada kazanılan ödülü tapınağa adamak yerine evine götüren bir yurttaş yüzünden kent birlikten çıkarıldı.

Zamanla Yunan ve Karya kültürleri iç içe geçti. Yazıtlardaki Karya kökenli isimler, kentin gerçek anlamda çok kültürlü olduğunu gösterir.

Pers Egemenliği ve Kraliçe I. Artemisia

MÖ 6. yüzyılın ortasında Lidya’nın yıkılmasıyla Karya Pers egemenliğine girdi. Kent, kendi tiranları aracılığıyla Pers kralına bağlı kaldı.

Bu dönemin en ünlü yöneticisi Kraliçe I. Artemisia’dır. MÖ 480’de Pers kralı Kserkses’in Yunanistan seferine beş gemiyle katıldı ve Salamis Deniz Savaşı’nda bizzat komuta etti.

Herodot, hemşehrisi Artemisia’yı uzun uzun anlatır ve Kserkses’e en akıllıca öğütleri onun verdiğini yazar. Bu yüzden Artemisia, tarihte bilinen ilk kadın amirallerden biri olarak anılır.

Torunu Lygdamis döneminde kent tiranlıkla yönetildi. Herodot da bu tiranla çatışıp sürgüne gitmek zorunda kaldı.

Mausolos Dönemi: Halikarnassos’un Altın Çağı

Kentin en parlak dönemi, Hekatomnid hanedanından Karya satrabı Mausolos zamanında yaşandı (MÖ 377-353). Mausolos, MÖ 370’lerde başkenti Mylasa’dan (Milas) buraya taşıdı.

Yeni başkenti nüfuslandırmak için yarımadadaki sekiz Leleg kentinden altısının halkını buraya yerleştirdi. Yalnızca Myndos ve Syangela yerinde kaldı.

Büyük İmar Programı

  • Yaklaşık 7 km uzunluğunda, kuleli bir sur sistemi inşa edildi.
  • Doğuda gizli bir askeri liman ve sarayın yanında tersaneler kuruldu.
  • Kent, düzenli caddeler ve teraslarla yeniden planlandı.
  • Agora, Ares Tapınağı ve tiyatro gibi anıtsal yapılar yapıldı.

Mausolos’un sarayı, Zephyrion yarımadasında, bugünkü kalenin olduğu yerdeydi. Vitruvius, sarayın tuğla duvarlarının Prokonnesos mermeriyle kaplandığını yazar.

Mausolos ölünce yerine eşi ve kız kardeşi II. Artemisia geçti. Hekatomnid hanedanında kardeş evlilikleri gelenekti. II. Artemisia, kenti ele geçirmeye çalışan Rodos donanmasını ustaca bir pusuyla yendi.

Halikarnas Mozolesi: Antik Dünyanın Harikası

Kentin simgesi, Dünyanın Yedi Harikası’ndan biri olan Mausoleion’dur. İnşasına büyük olasılıkla Mausolos sağken başlandı, ölümünden sonra II. Artemisia tarafından sürdürüldü.

Mimarları Satyros ve Pytheos’tu. Dört cephesini dönemin en ünlü heykeltıraşları Skopas, Bryaksis, Timotheos ve Leokhares süsledi.

Yaklaşık 45 metre yüksekliğindeki anıt, yüksek bir kaide, sütunlu bir orta kat ve dört atlı araba heykeliyle taçlanan basamaklı piramit çatıdan oluşuyordu. Bugün dünyanın birçok dilinde anıt mezar anlamına gelen “mozole” kelimesi buradan türemiştir.

Ayrıntılı bilgi için Mausoleion yazımıza göz atabilirsiniz.

Bodrum Antik Tiyatrosu

Mausolos döneminden kalan en etkileyici yapı, Göktepe yamacındaki antik tiyatrodur. MÖ 4. yüzyılda inşa edilen tiyatro, Roma döneminde genişletildi ve bugün de konserlere ev sahipliği yapar.

Kraliçe Ada ve Büyük İskender Kuşatması

II. Artemisia’nın ardından tahta kardeşleri İdrieus ve Ada geçti. İdrieus ölünce Ada tek başına hüküm sürdü; ancak MÖ 340’ta küçük kardeşi Piksodaros tarafından tahttan indirildi.

Ada, Karya’nın en güçlü kalesi olan Alinda’ya çekildi. Piksodaros’un ölümünden sonra Pers kralı, onun damadı Orontobates’i satrap yaptı.

MÖ 334 Kuşatması

Büyük İskender Karya’ya girdiğinde Ada onu karşıladı, Alinda’yı teslim etti ve İskender’i evlat edindi. Kenti ise Orontobates ve Rodoslu paralı asker komutanı Memnon savunuyordu.

Makedonlar kuşatma kuleleri ve koçbaşlarıyla surlara saldırdı; Myndos Kapısı çevresinde ağır çatışmalar yaşandı. Sonunda savunmacılar kenti ateşe verip iki kaleye çekildi.

İskender yanan kenti büyük ölçüde yıktırdı, ama kalelerdeki direniş bir süre daha sürdü. Ardından Karya’nın yönetimini Ada’ya verdi; Ada, ölümüne dek kraliçe olarak kaldı.

Helenistik, Roma ve Bizans Dönemi

İskender’in ölümünden sonra kent, ardıl krallıkların mücadelesinde el değiştirdi. MÖ 3. yüzyılda uzun süre Mısır’daki Ptolemaios krallığının denetiminde kaldı.

Bu dönemde Salmakis çevresi kültür hayatının merkeziydi. 1995’te burada bulunan ve “Halikarnassos’un Gururu” diye anılan uzun bir yazıt, kentin efsanelerini ve ünlü evlatlarını şiirle över.

Roma Dönemi

MÖ 129’da Roma’nın Asya eyaletine katılan kent, bölgesel bir liman olarak varlığını sürdürdü. Roma villaları, mozaikler ve tiyatronun genişletilmesi bu dönemin izleridir.

MÖ 1. yüzyılda yaşayan tarihçi ve hatip Dionysios, Roma’da yazdığı Roma Tarihi ile ünlendi ve memleketinin adını yeniden duyurdu.

Bizans Dönemi

Bizans döneminde kent, Karya’nın metropolü Afrodisias’a bağlı bir piskoposluk merkeziydi. Ticaret yollarının değişmesi, depremler ve Arap akınları nedeniyle zamanla küçüldü.

Orta Çağ’a gelindiğinde Mausoleion depremlerle büyük ölçüde yıkılmıştı. Kent küçük bir kıyı yerleşimine dönüştü.

St. Jean Şövalyeleri ve Bodrum Kalesi

1402’de Timur’un Ankara Savaşı’nın ardından Anadolu’da Fetret Devri yaşanırken, Rodos merkezli St. Jean Şövalyeleri İzmir’deki kalelerini kaybetti. Kayıplarını telafi etmek için eski Zephyrion adacığını seçtiler.

Kale inşaatı 1406 dolaylarında başladı ve aralıklarla bir yüzyılı aşkın sürdü. Şövalyeler kaleyi Aziz Petrus’a adadı; kentin Orta Çağ adı Petronium buradan gelir ve Bodrum adının da bu isimden türediği düşünülür.

Özellikle 1494-1522 arasındaki onarımlarda yıkık Mausoleion’un taşları kullanıldı, bazı mermerler kireç elde etmek için yakıldı. Kale duvarlarında bugün hâlâ mozolenin kabartmalı blokları görülebilir.

Şövalyeler ve kale hakkında daha fazlası için Bodrum müzeleri rehberine bakabilirsiniz.

Osmanlı Dönemi ve Modern Bodrum

Kanuni Sultan Süleyman Rodos’u Aralık 1522’de fethetti. Anlaşma gereği şövalyeler Ocak 1523’te Bodrum Kalesi’ni de boşalttı ve kent kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı.

Osmanlı döneminde kale içine bir cami ve hamam eklendi. 19. yüzyılın sonlarından itibaren kale hapishane olarak kullanıldı. Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1915’te bir Fransız savaş gemisi kaleyi bombaladı ve minare yıkıldı.

Halikarnas Balıkçısı ve Turizm

20. yüzyılın başında Bodrum, süngercilik ve balıkçılıkla geçinen küçük bir kasabaydı. 1925’te buraya sürgün edilen Cevat Şakir Kabaağaçlı, kasabaya âşık oldu ve “Halikarnas Balıkçısı” adıyla yazdığı eserlerle Bodrum’u tanıttı.

Onun öncülüğünde başlayan Mavi Yolculuk geleneği ve 1960’larda kalede kurulan Sualtı Arkeoloji Müzesi, kasabanın turizm merkezine dönüşmesinde büyük rol oynadı.

Ünlü Halikarnassoslular

Herodot

MÖ 5. yüzyılda doğan “Tarihin Babası”, Pers savaşlarını anlatan eseriyle tarih yazımını başlattı.

I. Artemisia

Salamis’te gemi komuta eden kraliçe, ilk kadın amirallerden biri olarak bilinir.

Mausolos ve II. Artemisia

Kenti başkent yapan satrap ve onun anısına mozoleyi tamamlatan eşi.

Dionysios

Roma’da yaşayan tarihçi ve hatip, Roma Tarihi adlı eseriyle tanınır.

Panyassis

Herodot’un akrabası olan epik şair, Herakles destanıyla ünlüydü.

Herakleitos

Kallimakhos’un ünlü bir şiirle andığı Helenistik şair.

Halikarnassos Kalıntıları: Bugün Neler Görülür?

Antik kentin büyük kısmı modern Bodrum’un altında kalsa da birçok kalıntı gezilebilir. Hepsini bir günde yürüyerek görmek mümkündür.

Mausoleion Ören Yeri

Temeller, merdivenler ve sütun parçaları yerinde durur. Özgün heykellerin çoğu British Museum’dadır.

Antik Tiyatro

Göktepe yamacında, körfeze bakan oturma sıralarıyla kentin en iyi korunmuş yapısıdır.

Myndos Kapısı

Batı surlarındaki kapı ve hendek, İskender kuşatmasının izlerini taşır.

Bodrum Kalesi

Sualtı Arkeoloji Müzesi’ne ev sahipliği yapar ve duvarlarında mozole taşları görülür.

Salmakis

Hermafroditos efsanesinin geçtiği çeşme ve ünlü yazıtın bulunduğu burun.

Surlar

Göktepe sırtı boyunca uzanan sur parçaları, Mausolos’un savunma planını gösterir.

Bu gezinizi yarımadanın diğer antik kentleriyle birleştirmek isteyenler Pedasa ve Leleg yerleşimlerini rotalarına ekleyebilir.

Son söz: Antik Halikarnas, yalnızca antik bir kent değil, Bodrum’un ta kendisidir. Kalenin surlarında, tiyatronun basamaklarında ve mozolenin temellerinde 3000 yıllık bir hikâye sizi bekliyor.

Halikarnassos Hakkında Sık Sorulan Sorular

Halikarnassos nerededir?

Halikarnassos, bugünkü Muğla’nın Bodrum ilçe merkezinde yer alan antik kenttir. Kalıntıları modern Bodrum’un sokakları arasına dağılmıştır.

Halikarnassos ile Halikarnas aynı yer mi?

Evet, Halikarnas adın Türkçeleşmiş biçimidir. Her iki ad da bugünkü Bodrum’un antik çağdaki adını ifade eder.

Halikarnassos’u kim kurdu?

Herodot’a göre kent, Peloponnesos’taki Troizen’den gelen Dor kolonistlerince kuruldu. Ancak bölgede daha önce yerli Karyalılar ve Lelegler yaşıyordu.

Bodrum adı nereden gelir?

Şövalyeler kaleyi Aziz Petrus’a adadı ve kent Petronium olarak anıldı. Bodrum adının bu isimden türediği düşünülür.

Mausolos başkenti neden taşıdı?

Halikarnassos’un korunaklı limanı deniz ticareti ve donanma için Mylasa’dan çok daha elverişliydi. Taşınma MÖ 370’lerde gerçekleşti.

Halikarnas Mozolesi ne zaman yapıldı?

İnşaatın Mausolos sağken başladığı, MÖ 353’teki ölümünden sonra II. Artemisia tarafından sürdürüldüğü düşünülür. Anıt, Dünyanın Yedi Harikası arasında sayılır.

Mozoleden bugün ne kaldı?

Ören yerinde temeller, merdivenler ve mimari parçalar görülebilir. Heykellerin ve frizlerin çoğu 19. yüzyılda İngiltere’ye götürülmüştür ve British Museum’da sergilenir.

I. Artemisia kimdir?

MÖ 5. yüzyılda kenti yöneten kraliçedir. MÖ 480’de Salamis Savaşı’nda Pers donanmasında beş gemiyle savaşmış ve ilk kadın amirallerden biri olarak anılmıştır.

Büyük İskender Halikarnassos’u nasıl aldı?

MÖ 334’te uzun bir kuşatmanın ardından surları yıktı; Memnon ve Orontobates kenti yakıp kalelere çekildi. İskender kenti Ada’ya bırakarak Karya yönetimini ona verdi.

Kraliçe Ada nerede sürgündeydi?

Ada, kardeşi Piksodaros tarafından tahttan indirildikten sonra Alinda kalesine çekildi. Labranda değil, Alinda onun sığınağıydı.

Herodot Halikarnassoslu mu?

Evet, Tarihin Babası Herodot MÖ 5. yüzyılda burada doğdu. Tiran Lygdamis ile çatışınca kentten ayrılıp Sisam’a gitti.

Bodrum Kalesi ne zaman yapıldı?

St. Jean Şövalyeleri inşaata 1406 dolaylarında başladı ve yapım bir yüzyıldan fazla sürdü. Duvarlarda Mausoleion’dan alınmış taşlar görülebilir.

Halikarnas Balıkçısı kimdir?

Gerçek adı Cevat Şakir Kabaağaçlı olan yazar, 1925’te Bodrum’a sürgün edildi. Eserleriyle kasabayı tanıttı ve Mavi Yolculuk geleneğinin öncüsü oldu.

Halikarnassos kalıntıları nasıl gezilir?

Mausoleion, antik tiyatro, Myndos Kapısı ve Bodrum Kalesi yürüme mesafesindedir. Bir gün ayırarak hepsini rahatça görebilirsiniz.

×
Bodrum Kalesi ve liman
Bodrum Kalesi ve liman · 1 / 6
‹›
×
Mausoleion ören yeri
Mausoleion ören yeri · 2 / 6
‹›
×
Antik tiyatro
Antik tiyatro · 3 / 6
‹›
×
Antik kent kalıntıları
Antik kent kalıntıları · 4 / 6
‹›
×
Bodrum’daki antik izler
Bodrum’daki antik izler · 5 / 6
‹›
×
Mausoleion canlandırması
Mausoleion canlandırması · 6 / 6
‹›
Önceki İçerik
Sonraki İçerik

Son Eklenenler