Gümüşlük Tarihi Leleg yerleşiminden antik Myndos’a, batık kentten bugünkü sanatçı köyüne
Gümüşlük tarihi, Bodrum Yarımadası’nın en batı ucunda, antik Karya’nın liman kenti Myndos’un kalıntıları üzerinde yazılmış 3000 yılı aşkın bir hikâyedir.
Leleglerin kurduğu kent, MÖ 4. yüzyılda Mausolos tarafından bugünkü koya yeniden kuruldu. Büyük İskender’i geri püskürttü, Bizans’ta piskoposluk merkezi oldu, sonra depremlerle kısmen denize gömüldü.
Bugün Gümüşlük sahilinde yürürken ayağınızın altında antik rıhtımlar, karşınızda ise kazılarla sırlarını açan Tavşan Adası durur.
- Antik adı
- Myndos
- Bölge
- Karya, Bodrum Yarımadası
- Bodrum’a
- yaklaşık 20 km
- Kazılar
- 2004’ten itibaren
Gümüşlük Tarihi Fotoğrafları
Gümüşlük Tarihi: Kısa Zaman Çizelgesi
Binlerce yıllık hikâyenin dönüm noktalarına kısaca bakalım.
MÖ 2. binyıl sonu
Lelegler yarımadada sekiz kent kurar; Myndos bunlardan biridir.
MÖ 499
Herodot’a göre bir Myndos gemisi Pers donanmasının Naksos seferine katılır.
MÖ 4. yüzyıl
Mausolos kenti bugünkü Gümüşlük koyuna yeniden kurar ve surlarla çevirir.
MÖ 334
Büyük İskender’in gece saldırısı başarısız olur, kent teslim olmaz.
11. yüzyıl sonu
Türkler bölgeye ilk kez ulaşır; kazılarda Selçuklu sikkeleri bulunur.
2004 sonrası
Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında bilimsel kazılar başlar.
İlk Yerleşimler ve Lelegler
Gümüşlük tarihi, yarımadanın Helen öncesi halkı Leleglere kadar uzanır. Antik kaynaklar, Leleglerin Bodrum Yarımadası’nda sekiz kent kurduğunu ve Myndos’un bunlardan biri olduğunu aktarır.
Bu ilk Myndos, bugünkü koyun değil, yakınlardaki daha yüksek ve savunmaya elverişli bir tepenin üzerindeydi. Eski kentin tam yerinin neresi olduğu araştırmacılar arasında hâlâ tartışmalıdır.
Lelegler, kuru duvar tekniğiyle örülmüş kuleler, tepe yerleşimleri ve kendine özgü mezarlarıyla tanınır. Onların izini yarımadanın birçok noktasında sürmek mümkündür; ayrıntılar için Lelegler yazımıza bakabilirsiniz.
Herodot’un Anlattığı Myndos Gemisi
Kentin adı ilk kez Herodot’un eserinde geçer. MÖ 499’da Perslerin Naksos seferine katılan donanmada bir Myndos gemisi de vardı.
Pers komutanı Megabates, nöbet tutmayan Myndoslu kaptan Skylaks’ı cezalandırınca İyonyalı lider Aristagoras kaptanı serbest bıraktı. Bu tartışma, seferin başarısızlığına ve ardından İyon İsyanı’na giden süreçte önemli bir kıvılcım oldu.
Gümüşlük Tarihi: Mausolos Dönemi ve Yeni Myndos
MÖ 4. yüzyılda Karya satrabı Mausolos başkentini Mylasa’dan Halikarnassos’a taşıdı. Yeni başkenti doldurmak için Leleg kentlerinin çoğunun halkını oraya yerleştirdi.
Ancak Myndos ve Syangela bu uygulamanın dışında kaldı. Mausolos, Myndos’u terk ettirmek yerine kıyıya, bugünkü Gümüşlük koyuna taşıyarak yeniden kurdurdu.
Yeni kent, Kocadağ’ın eteğinde, iki limana sahip korunaklı bir koya yerleşti. Kenti saran surlar, kuleler ve kapılar Mausolos döneminin güçlü savunma anlayışını yansıtır.
Düzeltme: Myndos’un Mausolos tarafından “kurulduğu” sıkça yazılır. Doğrusu, kentin Leleg kökenli olduğu ve Mausolos’un onu bugünkü yerine yeniden kurduğudur.
Diogenes’in Ünlü Esprisi
Kentin surları ve kapıları nüfusuna göre öylesine büyüktü ki filozof Diogenes’e atfedilen bir söz dillere düştü. Rivayete göre Diogenes, Myndosluları kentlerinin kapılardan kaçıp gitmemesi için kapılarını kapatmaları konusunda uyarmıştı.
Büyük İskender’e Direnen Kent
MÖ 334’te Büyük İskender Halikarnassos’u kuşatırken, batıdaki Myndos’u ele geçirerek kuşatmaya buradan destek sağlamak istedi. Kentin içinden bazı kişilerin kapıları açacağı umuduyla gece bir baskın düzenledi.
Arrianos’a göre beklenen ihanet gerçekleşmedi. İskender’in askerleri merdiven ve kuşatma makinesi olmadan surları yıkmaya çalıştı ama başarılı olamadı; denizden gelen Pers destek birlikleri de kenti savunmaya katıldı.
Sonuçta İskender Myndos’u alamadan Halikarnassos’a döndü. Gümüşlük tarihi açısından bu, kentin en gurur verici anlarından biridir.
Düzeltme: Bazı kaynaklarda Myndos’un İskender tarafından yakılıp yıkıldığı yazar. Antik kaynaklar ise saldırının başarısız olduğunu anlatır.
Helenistik ve Roma Döneminde Myndos
İskender’in ardından kent, Helenistik krallıkların mücadelesinde el değiştirdi. Liman kenti kimliğini sürdürdü; deniz ticareti ve balıkçılık ekonominin temeliydi.
Myndos kendi sikkelerini bastı. Kazılarda bulunan amfora mühürleri, kentin Ege’deki ticaret ağının etkin bir parçası olduğunu gösterir.
Roma döneminde kent:
- Surlarını ve liman işlevini korudu.
- Hamam ve tiyatro gibi kamusal yapılarla donatıldı.
- Kıyı ticaretinde yerel bir merkez olarak kaldı.
Ancak Myndos hiçbir zaman Halikarnassos kadar büyük bir merkez olmadı. Bodrum’dan gelen Gümüşlük–Yalıkavak yolu genişletilirken ortaya çıkan kaya mezarları, bu dönemin nekropolüne aittir.
Bizans Döneminde Gümüşlük Tarihi
Bizans döneminde Myndos bir piskoposluk merkeziydi. Kentin piskoposları, erken Hristiyanlık döneminin önemli konsillerine katıldı.
Tavşan Adası’ndaki kazılarda Geç Antik ve Bizans dönemine ait mezarlar, kandiller, bir ekmek mühür kalıbı ve hacı jetonları bulundu. Bu buluntular, adanın Bizans’ta dini açıdan önemli bir yer olduğunu gösterir.
7. yüzyıldan itibaren Arap akınları ve korsan saldırıları kıyı yerleşimlerini zor durumda bıraktı. Kent küçüldü ve nüfusu azaldı.
Selçuklu, Menteşe ve Osmanlı Dönemi
Kazı başkanı Prof. Dr. Mustafa Şahin’e göre Türkler bölgeye ilk kez 11. yüzyılın son çeyreğinde ulaştı. Kazılarda bulunan iki Selçuklu sikkesi, Gümüşlük tarihi açısından bu karşılaşmanın somut kanıtıdır.
Bölge kısa süre sonra yeniden Bizans egemenliğine geçti. 13. yüzyıl sonu ile 14. yüzyıl başında Menteşe Beyliği yönetimine girdi, ardından Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.
1402 Ankara Savaşı’nın yarattığı karışıklıkta Rodos merkezli St. Jean Şövalyeleri Bodrum’a yerleşti ve kaleyi kurdu. Gümüşlük gibi kıyı yerleşimleri bu dönemde şövalyeler ile Türk beylikleri arasındaki sınır bölgesinde kaldı.
Kanuni Sultan Süleyman’ın 1522 sonunda Rodos’u alması ve şövalyelerin 1523’te Bodrum’u boşaltmasıyla tüm yarımada kesin olarak Osmanlı egemenliğine girdi.
Mübadele ve Cumhuriyet
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Gümüşlük, Bodrum’a deniz yoluyla bağlı küçük ve yoksul bir köydü. Karayolu ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında gelişti; o zamana kadar köy halkı ürününü teknelerle taşıyordu.
Osmanlı döneminin sonlarına kadar bölgede Rum ve Türk halk birlikte yaşadı. 1923-1924 nüfus mübadelesiyle Rum nüfus ayrıldı, Girit ve Ege adalarından gelen Türkler yarımadaya yerleşti.
Batık Şehir ve Tavşan Adası: Gümüşlük Tarihi Su Altında
Gümüşlük’ün en büyüleyici yanı, kısmen denizin altında kalan antik kenttir. Depremler ve kıyı hattının değişmesiyle limanın bazı bölümleri su altına gömüldü; bu yüzden Myndos “batık şehir” olarak da anılır.
Sahilden 50-70 metrelik sığ bir geçitle Tavşan Adası’na (Asar Adası) yürünebilir. Bu geçit, antik dönemde limanın girişini koruyan bir kara uzantısının kalıntısıdır.
Sığ sularda antik rıhtım ve dalgakıran kalıntıları, sütun parçaları ve seramik kırıkları görülebilir. Şnorkelle yüzerken bu kalıntıları incelemek, Gümüşlük tarihi ile birebir temas kurmanın en keyifli yoludur.
Önemli: Burası birinci derece arkeolojik sit alanıdır. Su altındaki eserlere dokunmak ve hiçbir parçayı almak yasaktır.
Gümüşlük Tarihi ve Kazılar: Önemli Buluntular
Gümüşlük’ün antik Myndos olduğunu ilk ileri süren, 1811-1812’de kıyıları haritalayan İngiliz denizci Francis Beaufort’tur. Uzun yıllar boyunca burada yalnızca müze kurtarma kazıları yapıldı.
Bu kazılar, Gümüşlük tarihi hakkında bildiklerimizi kökten değiştirdi. Daha önce yalnızca antik yazarların kısa notlarından tanınan kent, artık mezarları, sikkeleri, seramikleri ve yapılarıyla somut bir geçmişe kavuştu.
2004’te Uludağ Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında yüzey araştırmaları başladı. 2005’ten itibaren bilimsel kazılar Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi ile birlikte sürdürüldü.
Kaya mezarları
Yalıkavak yolu çalışmalarında ortaya çıkan mezarlar kazının ilk durağı oldu.
Hamam yapısı
Roma dönemine ait hamam kompleksi kentin kamusal yaşamına ışık tuttu.
Asar Adası
2009’da başlayan kazılarda anıtsal bir yapı, Bizans mezarları ve hacı jetonları bulundu.
Sikkeler
Geç Antik, Bizans ve Selçuklu sikkeleri kentin uzun yaşamını belgeler.
Kazılar sırasında adadaki tavşanlar geçici olarak Bodrum’a gönderilmiş, çalışmalar bitince geri getirilmişti. Bu sevimli ayrıntı, yerel halkın adaya ne kadar bağlı olduğunu gösterir.
Gümüşlük Adı Nereden Geliyor?
Myndos adı zamanla unutuldu ve bölge Türkçe “Gümüşlük” adıyla anılmaya başladı. Adın kökeni kesin olarak bilinmiyor.
Bir görüşe göre ad, çevrede yapılan eski gümüş madenciliğinden gelir. Bir başka görüş ise ay ışığında gümüş gibi parlayan deniz ve kayalardan esinlendiğini öne sürer.
Hangisi doğru olursa olsun, ad Gümüşlük tarihi ile denizin ışıltısını aynı kelimede buluşturur.
Coğrafya, Doğal Liman ve Karakaya Vadisi
Gümüşlük, yarımadanın batıya bakan kıyısındadır. Kuzeyinde Yalıkavak, güneyinde Turgutreis, doğusunda Ortakent yer alır; güneybatısında ise 484 metrelik Kocadağ yükselir.
Koyun en önemli özelliği, yarımadanın en korunaklı doğal limanlarından birine sahip olmasıdır. Antik kentin bu koya kurulmasında bu limanın belirleyici bir rolü vardı.
Karakaya ve Mandalina Bahçeleri
Gümüşlük’ün gerisindeki Karakaya Vadisi, beldenin tarım kalbidir. Dereler ve kaynak suları, özellikle Bodrum mandalinasının yetiştiği bahçeleri besler.
Taş evleri ve eski köy dokusuyla Karakaya, aynı zamanda Gümüşlük’e yukarıdan bakan muhteşem bir manzara sunar.
Günümüz Gümüşlük: Balıkçı Köyünden Sanatçı Köyüne
1950’lere kadar balıkçılık, süngercilik ve küçük tarımla geçinen bir köy olan Gümüşlük, 1980’lerden itibaren turizmle tanıştı.
Ancak bölgenin sit alanı olması, yüksek yapılaşmayı engelledi. Bu sayede Gümüşlük, Bodrum’un en doğal ve sakin köşelerinden biri olarak kaldı.
- Balık restoranları: Sahilde masalar deniz kenarına kurulur, taze balık Gümüşlük kültürünün simgesidir.
- Sanat ve kültür: Gümüşlük Akademisi ve yaz boyunca düzenlenen klasik müzik festivali bölgeye sanatçıları çeker.
- Gün batımı: Batıdaki adaların ardında kaybolan güneş, yarımadanın en ünlü manzaralarından biridir.
- Doğa yürüyüşü: Kocadağ ve Karakaya patikaları baharda kır çiçekleriyle dolar.
Akşam yemeği için Bodrum restoranları rehberimize, kalacak yer için konaklama önerilerimize göz atabilirsiniz.
Gümüşlük Tarihi Rotası: Yarım Günlük Gezi
- Karakaya’dan başlayın: Sabah köyden koyu ve Tavşan Adası’nı yukarıdan izleyin.
- Sahile inin: Antik rıhtım izlerini ve surların kıyıya inen bölümlerini arayın.
- Tavşan Adası’na yürüyün: Sığ geçitten adaya geçip liman girişini koruyan bu stratejik noktayı görün.
- Şnorkelle keşfedin: Koyun sığ sularında batık kentin kalıntılarına bakın.
- Gün batımıyla bitirin: Akşam sahildeki balık restoranlarında yemek yiyerek günü tamamlayın.
Rotayı genişletmek isteyenler aynı gün Turgutreis’teki Termera kalıntılarını ya da Yalıkavak’taki yel değirmenini de ekleyebilir.
Gümüşlük’e Nasıl Gidilir?
Gümüşlük, Bodrum merkezin yaklaşık 20 km batısındadır. Turgutreis yolundan sağa ayrılan yolla 25-30 dakikada ulaşılır.
- Turgutreisyakl. 8 km
- Yalıkavakyakl. 12 km
- Bodrum merkezyakl. 20 km
- Havalimanıyakl. 55 km
Bodrum otogarından Gümüşlük’e düzenli dolmuşlar çalışır. Sahil kesimine araçla girilmez; köy girişindeki otoparka bırakıp birkaç dakika yürümeniz gerekir.
Son söz: Gümüşlük tarihi, denizin altındaki taşlardan sahildeki balıkçı masalarına kadar her yerde hissedilir. Tavşan Adası’na yürürken bastığınız her adım, 3000 yıllık bir hikâyenin parçasıdır.
Gümüşlük Tarihi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gümüşlük’ün antik adı nedir?
Gümüşlük’ün antik adı Myndos’tur. Karya bölgesinin önemli liman kentlerinden biri olan Myndos’un kalıntıları bugün koyun çevresinde ve deniz altında görülebilir.
Gümüşlük tarihi ne kadar eskiye dayanır?
Kentin kökeni MÖ 2. binyılın sonlarında Leleglerin kurduğu yerleşimlere uzanır. Bugünkü koydaki kent ise MÖ 4. yüzyılda Mausolos tarafından yeniden kurulmuştur.
Myndos’u Mausolos mu kurdu?
Hayır, Myndos Leleg kökenli eski bir kentti. Mausolos onu bugünkü Gümüşlük koyuna taşıyarak yeniden kurdu ve surlarla çevirdi.
Büyük İskender Myndos’u aldı mı?
Hayır. MÖ 334’te İskender ihanet umuduyla gece saldırısı düzenledi, ancak kapılar açılmadı ve surları yıkamayınca geri çekildi.
Tavşan Adası’na yürüyerek gidilebilir mi?
Evet, sahilden 50-70 metrelik sığ bir geçitle adaya yürünebilir. Kazı dönemlerinde adaya giriş kısıtlanabilir, bu yüzden güncel durumu yerinde sormak gerekir.
Gümüşlük neden batık şehir olarak anılır?
Depremler ve kıyı hattındaki değişimler sonucu antik limanın bazı bölümleri su altında kalmıştır. Sığ sularda rıhtım ve yapı kalıntıları görülebilir.
Myndos’ta kazı yapılıyor mu?
2004’ten bu yana Uludağ Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Şahin başkanlığında çalışmalar yürütülmektedir. Kaya mezarları, hamam ve Asar Adası başlıca kazı alanlarıdır.
Tavşan Adası’nda neler bulundu?
Adada anıtsal bir yapı, Geç Antik ve Bizans dönemine ait mezarlar, kandiller, ekmek mühür kalıbı ve hacı jetonları bulundu. Bunlar adanın Bizans’taki dini önemini gösterir.
Türkler Gümüşlük’e ne zaman geldi?
Kazılarda bulunan Selçuklu sikkeleri, Türklerin bölgeye 11. yüzyılın son çeyreğinde ulaştığını gösterir. Bölge daha sonra Menteşe Beyliği ve Osmanlı yönetimine girdi.
Gümüşlük adı nereden geliyor?
Adın kökeni kesin değildir. Eski gümüş madenciliğinden ya da ay ışığında gümüş gibi parlayan deniz ve kayalardan geldiği düşünülür.
Gümüşlük sit alanı mı?
Evet, Gümüşlük birinci derece arkeolojik sit alanıdır. Bu nedenle yapılaşma sınırlıdır ve köy doğal dokusunu korumuştur.
Diogenes Myndos hakkında ne demiştir?
Rivayete göre filozof Diogenes, küçük kentin büyük kapılarını görünce Myndoslulara kentleri kaçmasın diye kapılarını kapatmalarını öğütlemiştir. Bu söz, kentin surlarının ne kadar görkemli olduğunu anlatır.
Gümüşlük Bodrum’a ne kadar uzaklıkta?
Gümüşlük, Bodrum merkezin yaklaşık 20 km batısındadır. Araçla 25-30 dakikada ulaşılır ve otogardan düzenli dolmuşlar vardır.
Gümüşlük’te ne yapılır?
Tavşan Adası’na yürüyebilir, batık kentte şnorkel yapabilir, sahilde balık yiyip gün batımını izleyebilirsiniz. Karakaya köyü ve Kocadağ patikaları da keşfedilmeye değer.







